Τα “Βουβά Εικονοβιβλία” και η αξιοποίησή τους στην τάξη

Με τον όρο “βουβό εικονοβιβλίο” εννοούμε τη λογοτεχνική μορφή που αποτελείται από ένα σύστημα εικόνων που σχηματίζουν αφηγηματικές ακολουθίες. Πώς μπορούν να αξιοποιηθούν στην τάξη;

Στα νέα επικοινωνιακά περιβάλλοντα των σύγχρονων κοινωνιών, κάτω από την πίεση των εξελίξεων την τεχνολογίας και της εισβολής της εικόνας και της οθόνης, η παραδοσιακή έννοια του συγγραφέα επαναπροσδιορίζεται, το δίπολο συγγραφέας – αναγνώστης μπαίνει σε νέες βάσεις, η μορφή των βιβλίων αλλάζει και η κοινωνία στρέφεται προς έναν διαφορετικό τρόπο πρόσληψης των κειμένων.

Ο παραδοσιακός αναγνώστης μεταλλάσσεται σε καταναλωτή πολυτροπικών κειμένων και μετατρέπεται σε δυνάμει παραγωγό πολυμορφικών κειμένων (Anstey & Bull 2006). Στα πολυτροπικά κείμενα ανήκουν τα εικονοβιβλία που συνδυάζουν σχεδιαστικά στοιχεία, όπως είναι τα χρώματα, οι βινιέτες, η διάταξη της σελίδας (layout), η προοπτική με αφηγηματικά στοιχεία, όπως είναι ο χαρακτήρας, τα θέματα, το σκηνικό, η πλοκή. Διαφαίνεται ότι τέτοια βιβλία μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη του γραμματισμού του σύγχρονου ανθρώπου (Anstey & Bull 2002).

Πρόσφατες μελέτες (Becket 2012, Painter et al. 2013, Οικονομίδου 2016) υπογραμμίζουν πόσο απαιτητική καθίσταται πλέον η ανάγνωση σύγχρονων εικονοβιβλίων. Ο αναγνώστης, προκειμένου να συγκροτήσει το νόημα, προβαίνει σε μια συνεχή και αδιάσπαστη ανατροφοδότηση ανάμεσα στις λεκτικές μορφές του λόγου και στις εικόνες ενώ, συχνά, ο κάθε κώδικας παραβαίνει τα όριά του. Στις μελέτες αυτές εντοπίζουμε κεφάλαια που αναδεικνύουν τις δυνατότητες μιας μορφής εικονοβιβλίου στην οποία απουσιάζουν οι λέξεις.

[…] Η παρούσα μελέτη σχετίζεται με τα εικονοβιβλία που αναπτύσσουν την αφήγησή τους με αποκλειστικό όχημα την εικόνα. Προκειμένου να αποφευχθεί οποιαδήποτε αμφισημία και για λόγους οικονομίας και ακρίβειας, θα χρησιμοποιηθεί ο όρος “βουβό εικονοβιβλίο”. Η προβληματική αρθρώνεται γύρω από τους τρόπους με τους οποίους μια μη λεκτική ιστορία αποδίδεται μέσα από έναν συγκεκριμένο αφηγηματικό λόγο και στον βαθμό που αυτός επηρεάζεται από ορισμένες σχεδιαστικές και αφηγηματικές τεχνικές. Συγκεκριμένα πώς λειτουργεί το βουβό εικονοβιβλίο; Ποιες είναι οι δυνατότητές του; Πώς συγκροτείται το νόημα; Σε ποιους απευθύνεται;

Σχετικά με τον ορισμό

[…] Με τον όρο “βουβό εικονοβιβλίο” εννοούμε τη λογοτεχνική μορφή που αποτελείται από ένα σύστημα εικόνων που σχηματίζουν αφηγηματικές ακολουθίες και εγγράφονται στην τυπωμένη σελίδα, μια εικόνα σε κάθε σελίδα ή δισέλιδο (ειδάλλως θα είχαμε κόμικς).

Παιδαγωγική και Εκπαιδευτική Χρήση

Η χρήση των βουβών εικονοβιβλίων για εκπαιδευτικούς και παιδαγωγικούς σκοπούς έχει καταγραφεί στη βιβλιογραφία ήδη από το 1970 (Dowhower 1996 : 60). Θεωρείται ότι η ευρηματικότητα των εικονιστικών τεχνασμάτων αφυπνίζει τον μικρό αναγνώστη και συμβάλει στην πολύπλευρη ανάπτυξη των επικοινωνιακών του δυνατοτήτων, ενώ αποτελούν εναλλακτική αναγνωστική εμπειρία από αυτή που προσφέρει το λεκτικό κείμενο (Arizpe & Styles 2008). Χάρη στη συντομία τους, τα βουβά εικονοβιβλία προσφέρονται για να διαβαστούν ολοκληρωμένα και όχι αποσπασματικά. Ακόμα, απευθύνονται σε μια διευρυμένη κοινότητα αναγνωστών, αφού η γλώσσα της εικόνας είναι κατανοητή τουλάχιστον από τις δυτικοποιημένες κοινωνίες, χωρίς να περνάει από κανένα φίλτρο μεταφραστικής διαμόρφωσης. Η κατανόηση εξαρτάται από την ηλικία, το κοινωνικό και πολιτισμικό επίπεδο, την εθνικότητα, τη γλώσσα του αναγνώστη. […]

Υπάρχει η προκατάληψη ότι η κάθε μη λεκτική αφήγηση απευθύνεται αποκλειστικά και μόνο σε παιδιά προσχολικής ηλικίας, που δεν έχουν ακόμα κατακτήσει την ανάγνωση. Και ενώ τα βουβά εικονοβιβλία πιστοποιούν τις απεριόριστες δυνατότητες της αφήγησης με σχέδια, η συνήθης χρήση τους ήταν (και εξακολουθεί να είναι) αυτή του εκπαιδευτικού βοηθήματος. Ένα τέτοιο βιβλίο χρησιμοποιείται για να επεξηγήσει τις λέξεις ή για να ενθαρρύνει τα παιδιά στην παραγωγή γραπτού ή προφορικού λόγου. Ωστόσο συχνά πρόκειται για βιβλία πολύσημα, υψηλής τέχνης και σύνθετης τεχνικής τα οποία αναπτύσσονται σε διάφορα νοηματικά επίπεδο και απευθύνουν φιλοσοφικά ερωτήματα. Παρουσιάζουν υψηλό δείκτη δημιουργικότητας στο εικονογραφικό ύφος και στην όλη παρουσίασή τους, ενώ συχνά προβάλλουν σύνθετες έννοιες. Για τους λόγους αυτούς υποστηρίζεται ότι τα βουβά εικονοβιβλία δεν απευθύνονται αποκλειστικά στα μικρά παιδιά (Nikolajeva & Scott 2006: 9-21). Τα απολαμβάνουν εξίσου παιδιά μεγαλύτερης ηλικίας και ενήλικες, κυρίως λόγω της εγγενούς δημιουργικότητας που περιλαμβάνεται στο να αναπτύσσει κανείς τη δική του ερμηνεία της ιστορίας. Η οπτική πολυπλοκότητα του έργου του δημιουργού / εικονογράφου επιτρέπει στους αναγνώστες όλων των ηλικιών να ερμηνεύουν την ιστορία για τον εαυτό τους προφορικά, γραπτά ή με οποιοδήποτε μέσο δημιουργικής ανταπόκρισης. Έτσι, τα βιβλία χωρίς λέξεις επιτρέπουν στον αναγνώστη να αναπτύξει πολλαπλές αφηγήσεις, χωρίς να υπαγορεύουν μία και μοναδική ορθή ερμηνεία. Επίσης, σημαντική παράμετρος είναι η αμφίδρομη σχέση που αναπτύσσεται μεταξύ του βωβού εικονοβιβλίου και του αναγνώστη. Το βιβλίο απευθύνεται στον αναγνώστη ταυτόχρονα όμως και ο αναγνώστης απευθύνεται με τη σειρά του σε αυτό, καθώς βυθίζεται στα κενά του οπτικού κειμένου, σε μια προσπάθεια να το κατανοήσει και να το ερμηνεύσει.

Η πολλαπλότητα των νοημάτων που απορρέουν μέσα από τις βουβές αφηγήσεις μπορεί να οξύνει τη φαντασία και την κριτική σκέψη του εκάστοτε αναγνώστη. […]

Σκέψεις για διδακτική αξιοποίηση

Προκειμένου να προωθηθεί η ενασχόληση με το βουβό εικονοβιβλίο αυτό καθεαυτό, μπορούν να χρησιμοποιηθούν διαδρομές γνωστές από τη δημιουργική γραφή, τη φιλαναγνωσία και φυσικά την αξιοποίηση της εικόνας. Το σημαντικό είναι να κατανοήσουν οι αναγνώστες – μαθητές ότι οι εικόνες μπορούν να πουν μια ιστορία, όπως κάνει και το γραπτό κείμενο.

Παραδείγματα από τις δυνατότητες που προσφέρουν τα βουβά εικονοβιβλία:

• Ανακάλυψη του βιβλίου και κατανόηση της αφηγηματικής δομής
• Αντίληψη πολλαπλών ερμηνειών
• Εκπαίδευση του βλέμματος

Συμπερασματικά, τα βιβλία αποκλειστικά με εικόνες συχνά μας φέρνουν σε αμηχανία: “Τι διαβάζω αν δεν υπάρχουν λέξεις;”. Αλλά η αναγνωστική διαδικασία απελευθερώνεται καθώς ο αναγνώστης έχει την ευκαιρία να αλλάζει την ιστορία κάθε φορά που ανοίγει το βιβλίο. Τα βουβά εικονοβιβλία είναι ιστορίες χωρίς γραπτό κείμενο αλλά με φαντασία, δημιουργία, ρυθμό, ποίηση και συναίσθημα, όπως κάθε καλό βιβλίο. Αν ληφθεί υπόψη η πολυτροπική μορφή των σημερινών πολιτισμικών παραγωγών, γίνεται ξεκάθαρος ο ρόλος που μπορεί να διαδραματίσει η επαφή των παιδιών με τις μη λεκτικές αφηγήσεις στην ταυτόχρονη διαμόρφωση της στάσης τους ως αναγνωστών λογοτεχνίας και ως ατόμων που έχουν κατακτήσει πολλαπλούς γραμματισμούς.

Πηγή:  Μίσιου, Μ. (2018). “Βουβά ΕΙκονοβιβλία” και Διδακτική της Λογοτεχνίας. Στο Β. Αποστολίδου, Δ. Κόκορης, Μ. Γ. Μπακογιάννης & Ε. Χοντολίδου (Επιμ.), Λογοτεχνική Ανάγνωση στο Σχολείο & στην Κοινωνία (σ. 473 – 482). Αθήνα, Ελλάδα.: Gutenberg.

Δες όλες τις ειδήσεις και τα νέα τη στιγμή που συμβαίνουν

Διάβασε όλες τις σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις στο eDNews
Κάνε like στη σελίδα μας στο Facebook
Ακολούθησέ μας στο X , στο Viber, στο Google News και στο Instagram
Κάνε εγγραφή στο κανάλι μας στο Youtube

Μοιράσου το άρθρο μας

 

Αν η εικόνα υπόκειται σε πνευματικά δικαιώματα παρακαλούμε να μας ενημερώσετε για να την αντικαταστήσουμε.  – If the images are subjected to copyright contact us in order to replace them.